مرتضى مطهرى
43
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
معلوم مىشود كه اشتراك لفظى در كار نيست ، زيرا اشتراك لفظى هميشه مواردش معدود است ، حداكثر مثل لفظ « عين » است كه گر چه معانى متعدد و زيادى دارد ولى بالاخره آن معانى معدود است ، امّا موارد كاربرد لفظ وجود معدود نيست و در مورد هر شىء به كار مىرود . در مسائل وجود ، اين مسألهء اشتراك معنوى وجود يگانه مسألهاى است كه از زمان ارسطو مطرح بوده است . اين مسأله در حد خود چندان مهم و ارزشمند به نظر نمىرسد ، امّا پايهء يك مسألهء ديگر قرار گرفته است كه آن در فلسفه ارسطو مطرح نبوده و بعدها مطرح شده است و آن مسألهء وحدت وجود است . مسألهء وحدت وجود غير از اشتراك معنوى وجود است . اشتراك معنوى وجود به مفهوم وجود برمىگردد و منظور از آن اين است كه آيا تصورى كه ما از هستى داريم تصورى وسيع و گسترده است يا نه ؟ وحدت وجود راجع به حقيقت وجود و متفرع بر اصالت وجود است . اگر قائل به اصالت وجود نباشيم وحدت وجود از نظر علماى ما معنى ندارد . اين نوع وحدتى كه حكماى ما مىگويند وحدت خاصى است كه تا مسألهء اصالت وجود قبلا محقق نشده باشد اين نوع وحدت وجود بى معنى است . ولى در فلسفههاى جديد هر فلسفهاى كه قائل به نوعى وحدت است ، يعنى قائل به نوعى « مونيسم » است به وحدت وجود ترجمه مىشود « 1 » ، و اين درست نيست . فروغى در سير حكمت در اروپا گويا وحدت وجود برايش مبهم بوده است ، در هر جا به نوعى وحدت رسيده گفته است كه وحدت وجود است ، و اين غلط است . به هر حال اين مسأله اشتراك معنوى وجود بعدها پايه و مبناى وحدت وجود قرار مىگيرد و از اين جهت است كه مسأله با ارزشى است و از امّهات مسائل به شمار مىرود « 2 » .
--> ( 1 ) . - من هميشه به « اصالت وحدت » ترجمه مىكنم . ( 2 ) . - لابد حكماى ما از طرح اشتراك لفظى و معنوى وجود يك غرضى داشتهاند ؛ غرض چيست ؟ استاد : در ميان متكلمين اسلامى افرادى بودهاند كه گفتهاند وجود مشترك لفظى است نه معنوى . به اين بحث خواهيم رسيد ( در همين درس ) . در « كلام » به طور كلى بحثى مطرح بوده است به نام تشبيه و تنزيه . در اوصاف خدا ما بايد به تنزيه يا تشبيه بپردازيم . تنزيه يعنى نفى هر گونه تشابه بين خالق و مخلوق تا آنجا كه هر لفظى را - مثلا لفظ عالم را - كه در مورد او به كار مىبريم بايد نه به آن معنايى باشد كه در مورد انسان و در ساير موارد به كار مىبريم . اين سخن را در مورد لفظ « موجود » هم گفتند و از اينجا به اشتراك لفظى